Tamlanan ekler nelerdir? (Ve neden hayatımızın içine sızmış küçük dil bilgisi ajanları gibi davranıyorlar)
İzmir sabahı yine klasik: hafif rüzgâr, deniz “ben buradayım ama sana anlatacak bir şeyim yok” modunda, martılar ise sanki mahalledeki dedikoduları takip eder gibi uçuşuyor. Ben de Kordon’da kahvemi almışım, önümde ders notları… ya da en azından ders notu gibi davranan bir sayfa.
Başlık orada duruyor:
Tamlanan ekler nelerdir?
İçimden bir ses:
“Bunu çözersen hayatın da çözülür sanıyorsun ama… öyle olmayabilir.”
Bir başka ses:
“Sus, en azından Türkçe çalışıyoruz.”
Ve böylece zihnimde küçük bir toplantı başlıyor. Katılımcılar: ben, kahvem ve dil bilgisi travmalarım.
Tamlanan neydi önce? (Kafayı toparlama bölümü)
Tamlanan ekleri konuşmadan önce, “tamlanan” neydi onu netleştirelim. Çünkü Türkçe’nin en sevdiği şeylerden biri: bir şeyi anlatırken önce üç başka şeyi bilmeni beklemek.
Tamlayan-tamlanan ilişkisi aslında çok basit:
Tamlayan: sahip olan
Tamlanan: sahip olunan
Yani:
“Ali’nin kitabı” → Ali tamlayan, kitap tamlanan
Ama işte mesele şu: Türkçe bu kadar basit kalamıyor. Bir noktadan sonra ilişki durumundan çıkıp dil bilgisi dizisine dönüşüyor.
Ben bunu ilk öğrendiğimde şunu düşünmüştüm:
“Demek ki kitaplar bile ilişkide taraf seçiyor…”
Tamlanan ekler nelerdir? Asıl olay burada başlıyor
Şimdi gelelim ana meseleye. Tamlanan ekler nelerdir? sorusu aslında Türkçede “iyelik ekleri” olarak bildiğimiz yapının tamlanan kısmına gelen ekleri ifade eder.
Yani bir şeyin kime ait olduğunu değil, o şeyin kendisine eklenen sahiplik işaretini konuşuyoruz.
Tamlanan ekleri şunlardır:
-ım / -im / -um / -üm → 1. tekil (benim)
-ın / -in / -un / -ün → 2. tekil (senin)
-ı / -i / -u / -ü → 3. tekil (onun)
-ımız / -imiz / -umuz / -ümüz → 1. çoğul (bizim)
-ınız / -iniz / -unuz / -ünüz → 2. çoğul (sizin)
-ları / -leri → 3. çoğul (onların)
Kısaca: kelimenin arkasına yapışıp “bu bana ait” ya da “bu bize ait” diye fısıldayan küçük ekler.
Ama ben bu listeyi ezberlerken şunu fark etmiştim:
“Bu ekler değil, bildiğin ilişki durumu etiketi.”
İzmir’de dil bilgisi çalışmak: sahilde egzistansiyel kriz
Geçen gün Kordon’da oturuyorum. Yanımda defter, önümde deniz, kafamda tamlanan ekler.
Kendi kendime mırıldanıyorum:
“kitab-ım… kitab-ın… kitab-ı…”
Bir anda yan masadan biri döndü:
“Abi iyi misin?”
Ben:
“İyiyim. Sadece kitapla duygusal bağ kuruyorum.”
O an fark ettim ki dışarıdan bakınca Türkçe çalışmak biraz garip görünüyor. Ama içeriden bakınca daha garip.
İç sesim:
“Bu kadar derine inmek zorunda mısın?”
Ben:
“Evet. Çünkü Tamlanan ekler nelerdir? sorusu hafife alınacak bir soru değil.”
İç sesim:
“Bu cümleyi kurarak zaten hafife almış oldun.”
Günlük hayatta tamlanan ekleri yakalama oyunu
Artık hayatımda bir alışkanlık başladı: konuşmaları dil bilgisi filtresinden geçirmek.
Mesela arkadaşım diyor ki:
“Telefonum bozuldu.”
Ben otomatik düşünüyorum:
telefon + um → benim telefonum
Sonra soruyorum:
“Telefonun mu bozuldu yoksa sen mi bozuluyorsun?”
O da bakıyor:
“İkisi de olabilir.”
İşte Türkçe böyle bir şey. Bir noktadan sonra dil bilgisi, psikoloji testine dönüşüyor.
Başka bir gün marketteyiz:
Kasiyer:
“Poşet ister misiniz?”
Arkadaş:
“Benim olsun.”
Ben:
“Bak bu ‘benim olsun’ dediğin şey aslında tamlanan eklerin hayat bulmuş hali.”
Kasiyer:
“Abi poşet 1 lira.”
Dil bilgisi romantizmi anında ekonomik gerçeklikle çarpıştı.
Tamlanan ekler ve sahip olma yanılsaması
Şimdi biraz fazla düşünen moduma geçiyorum.
Tamlanan ekler aslında bize şunu öğretir:
“Bir şeyin sahibi olduğunu söyleyebilirsin.”
Ama hayat hemen araya girer:
“Emin misin?”
Mesela:
evim → kredi
arabam → taksit
telefonum → düşerse ekran gider
Yani dilde sahiplik net, hayatta ise biraz pazarlıklı.
Bu yüzden Tamlanan ekler nelerdir? sorusu sadece dil bilgisi değil, aynı zamanda küçük bir hayat felsefesi sorusu gibi.
Arkadaş grubunda dil bilgisi faciası
Bizim arkadaş grubu dil bilgisi konuşmaya başladığında olay genelde kontrolden çıkar.
Bir gün:
Arkadaş 1:
“Tamlanan ekler çok karışık ya.”
Arkadaş 2:
“Ben zaten hiçbir şeyin tamlananı olamadım.”
Arkadaş 3:
“Bu cümle niye duygusal oldu?”
Ben:
“Çünkü Türkçe sadece dil değil, terapi yöntemi.”
Sonra biri ciddi ciddi sordu:
“Tamlanan ekler nelerdir?”
Cevap vermeden önce 3 saniye sessizlik oldu. O sessizlikte herkes kendi Türkçe travmasını düşündü.
Kısa iç ses sahnesi
İç ses:
“Bu kadar abartmasan mı?”
Ben:
“Hayır. Bu konu önemli.”
İç ses:
“Dün aynı cümleyi ‘çayım soğudu’ için de söyledin.”
Ben:
“O da önemliydi.”
Tamlanan ekleri ezberlemenin İzmir versiyonu
Ezber yapmak klasik yöntemlerle sıkıcı olabilir ama İzmir’de her şey biraz daha rahat akar.
Mesela ben ekleri şöyle aklımda tutuyorum:
-ım / -im → benim modum
-ın / -in → senin derdin
-ı / -i → onun sorunu
-ımız / -imiz → bizim ekip
-ınız / -iniz → sizin taraf
-ları / -leri → onların hikâyesi
Bir nevi sosyal çevre haritası gibi.
Deniz kenarında yürürken düşünüyorum:
“Dil aslında insan ilişkilerinin kelimeye dönüşmüş hali.”
Sonra bir martı bağırıyor, sanki:
“Fazla düşünüyorsun kardeşim.”
Haklı olabilir.
Dil bilgisi ve hayat arasındaki ince çizgi
Bir süre sonra fark ettim ki tamlanan ekleri sadece ders konusu değil.
Günlük hayatta bile sürekli karşımıza çıkıyor:
“Telefonun nerede?”
“Çantam sende mi?”
“Evimiz taşınacak mı?”
Bu cümlelerin hepsinde bir aidiyet var. Ama aidiyet bazen net, bazen muğlak.
Mesela:
“Çantam sende mi?”
Cevap:
“Bende değil ama olabilir.”
İşte bu cevap, Türkçenin en gerçekçi hali.
Mini kriz: Tamlanan ekleri karıştırma anı
Bir gün derste hoca sordu:
“Tamlanan ekler nelerdir?”
Ben hızlıca cevap verdim:
“-ım, -in, -i, -imiz…”
Hoca:
“Tamam ama örnek?”
Ben:
“Kitabım, kitabın, kitabı…”
Sonra bir sessizlik.
İç ses:
“İyi gidiyordun, neden kendinden şüphe ettin?”
Ben:
“Çünkü Türkçe güven vermez.”
Son düşünce: Dil bilgisi aslında hayatın küçük aynası
Bütün bu ekler, kurallar, örnekler… aslında tek bir şeye hizmet ediyor: anlam kurmak.
Ama anlam dediğimiz şey bile bazen sabit değil.
Bir gün “kitabım” dediğin şey, ertesi gün “kitabın” olabilir. Ya da tamamen “kitabı nerede unuttum?” sorusuna dönüşebilir.
Bu yüzden Tamlanan ekler nelerdir? sorusu sadece bir ders başlığı değil, günlük hayatın içinde sürekli karşımıza çıkan küçük bir hatırlatma gibi:
“Bir şeye sahip olduğunu düşünüyorsan, biraz daha düşün.”
Ve İzmir rüzgârı yüzüme vururken şunu fark ediyorum:
Dil bilgisi çalışmak aslında hayatı biraz daha net ama bir o kadar da karmaşık görmenin en garip yolu.
Bu içeriğimizle “Tamlanan ekler nelerdir” hakkında kapsamlı bir bakış açısı sunmaya çalıştık. Boci okurlarına sevgilerle!